Hành vi con người là gì và có những kiểu nào?

Cùng một lời góp ý, có người gật đầu tiếp thu, có người lập tức phản ứng gay gắt. Khác biệt ấy không nằm ở lời bạn nói, mà ở cách mỗi người phản ứng trước kích thích, tức là hành vi của họ. Khi hiểu hành vi được phân loại và hình thành ra sao, bạn đoán được phần nào cách một người sẽ hành xử và chọn cách tiếp cận phù hợp hơn.

Bài viết này đi qua các kiểu hành vi thường gặp, cách hành vi hình thành, những yếu tố chi phối nó, và cách dùng mô hình hành vi DISC để nhận diện kiểu người bạn đang làm việc cùng.

Hành vi con người là gì?

Hành vi con người là những phản ứng quan sát hoặc đo lường được của một cá nhân trước kích thích từ bên ngoài hoặc động cơ bên trong. Khi ai đó chen ngang hàng của bạn, việc bạn lên tiếng, im lặng bỏ qua hay chỉ nhíu mày đều là hành vi. Chúng có thể là hành động có chủ đích như phát biểu, viết, di chuyển, hoặc diễn ra tự động như phản xạ, nhíu mày, cảm thán.

Hành vi còn bao gồm cả những lựa chọn, động cơ và ý định chưa bộc lộ ra ngoài. Theo Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ (APA), hành vi là trọng tâm nghiên cứu của tâm lý học, khoa học thần kinh, xã hội học và nhân học, vì hiểu được nó giúp lý giải và điều chỉnh cách con người hành động.

Hành vi khác tính cách ở điểm nào?

Hành vi là cái bạn thấy ở một thời điểm, còn tính cách là đặc điểm ổn định bên trong một người. Một người hướng nội vẫn có thể phát biểu sôi nổi trong cuộc họp về chủ đề họ am hiểu; lúc đó bạn thấy hành vi cởi mở, nhưng khái niệm tính cách của họ không đổi.

Phân biệt được hai thứ này giúp bạn tránh vội kết luận về một người chỉ qua một lần quan sát. Hành vi thay đổi theo hoàn cảnh, còn tính cách là xu hướng lặp lại qua nhiều hoàn cảnh.

Bốn nhóm biểu hiện của hành vi

Hành vi con người thể hiện qua lời nói, cơ thể, hoạt động nhận thức và cảm xúc.

Trong một tình huống, bốn nhóm này thường xuất hiện cùng lúc. Khi bị phê bình trước tập thể, một người có thể im lặng (lời nói), cúi mặt (cơ thể), nghĩ cách phản hồi (nhận thức) và thấy tự ái (cảm xúc) trong vài giây.

Các kiểu hành vi thường gặp

Hành vi được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau, mỗi tiêu chí soi một góc. Dưới đây là sáu cách phân loại phổ biến, kèm ví dụ để bạn dễ nhận ra chúng trong đời sống.

Thấy rõ và ngầm ẩn. Hành vi thấy rõ diễn ra bên ngoài, người khác quan sát được, như ăn uống, đi xe đạp, chơi thể thao. Hành vi ngầm ẩn không lộ ra ngoài, như việc bạn đang nhẩm tính hay thầm đánh giá một người; không ai thấy bạn đang nghĩ gì.

Tự nguyện và không tự nguyện. Hành vi tự nguyện phụ thuộc vào mong muốn của bạn, chẳng hạn đi bộ, nói chuyện, viết lách. Hành vi không tự nguyện xảy ra tự nhiên không cần suy nghĩ, như hít thở hay giật mình khi nghe tiếng động lớn.

Bẩm sinh và học được. Phản xạ co rút tay khi chạm vật nóng là hành vi bẩm sinh, có sẵn từ khi sinh ra. Kỹ năng lái xe là hành vi học được qua luyện tập.

Cụ thể và tổng thể. Hành vi cụ thể xảy ra bất ngờ, không qua suy nghĩ, như đột nhiên nhắm mắt khi có vật lao tới. Hành vi tổng thể diễn ra sau khi cân nhắc, như khi nhận ra một việc có hại và chủ động thay đổi cách làm.

Cá nhân, xã hội và đạo đức. Tâm lý học xã hội chia hành vi thành ba nhóm theo mức độ liên quan đến người khác. Một hành vi có thể thuộc nhiều nhóm cùng lúc: chia sẻ một bài viết lên mạng xã hội vừa là thói quen cá nhân, vừa có tính tương tác xã hội, và tùy nội dung đăng tải mà mang thêm màu sắc đạo đức.

Bình thường và bất thường. Hành vi bất thường là những biểu hiện lệch chuẩn xã hội, gây rối loạn chức năng cá nhân, hoặc lặp đi lặp lại kèm hậu quả tiêu cực như cưỡng bức, ám ảnh, gây hấn hay tự hủy. Ranh giới giữa bình thường và bất thường không cố định tuyệt đối mà chịu ảnh hưởng của bối cảnh văn hóa và hoàn cảnh sống từng cộng đồng.

Hành vi hình thành như thế nào?

Phần lớn hành vi được hình thành qua học tập, theo ba cơ chế chính. Hiểu ba cơ chế này giúp bạn lý giải vì sao một thói quen hình thành và làm sao để thay đổi nó.

Học qua liên kết

Phản xạ có điều kiện hình thành khi hai kích thích đi cùng nhau đủ lâu, đến mức một kích thích vốn trung tính cũng gây ra phản ứng. Ivan Pavlov (1849 – 1936), nhà sinh lý học có công trình ảnh hưởng lớn đến tâm lý học, chứng minh điều này qua thí nghiệm nổi tiếng với chó.

Pavlov rung chuông mỗi lần cho chó ăn. Ban đầu chó chỉ chảy nước bọt khi thấy thức ăn. Sau một thời gian, con vật liên kết tiếng chuông với thức ăn, đến mức chỉ cần nghe chuông, dù không có thức ăn, nó vẫn chảy nước bọt.

Cơ chế này xuất hiện cả ở con người. Một học sinh từng căng thẳng trong các bài kiểm tra, mà mỗi buổi kiểm tra đều có tiếng chuông báo tiết. Dần dần, tiếng chuông đầu giờ, vốn chỉ báo hiệu tiết học, cũng khiến em hồi hộp, kể cả hôm không có bài kiểm tra.

Học qua thưởng phạt

Hành vi dẫn đến phần thưởng có xu hướng lặp lại, còn hành vi dẫn đến hình phạt thì giảm đi. B.F. Skinner phát triển nguyên lý này qua thiết bị "Skinner Box": chuột hoặc bồ câu được đặt vào hộp, nếu nhấn đúng nút thì nhận thức ăn. Qua đó ông nhận thấy hành vi có thể được củng cố bằng phần thưởng hoặc hình phạt.

Khác với học qua liên kết, vốn dựa trên mối nối giữa các kích thích, cơ chế này nhấn mạnh hậu quả của hành vi. Có bốn dạng tác động:

• Tăng cường dương tính: thêm phần thưởng để củng cố hành vi, như khen thưởng hoặc tặng quà.
• Tăng cường âm tính: bỏ đi điều khó chịu khi làm đúng, như miễn bài tập khi học sinh làm tốt.
• Phạt dương tính: thêm hậu quả tiêu cực, như nhắc nhở trước lớp.
• Phạt âm tính: tước đi điều yêu thích, như cắt thời gian chơi.

Hình dung một lớp học. Học sinh hoàn thành bài đúng hạn được tặng sao thưởng, tích đủ sao thì được chọn trò chơi; phần thưởng này tạo động lực lặp lại hành vi tốt, đó là tăng cường dương tính. Ngược lại, học sinh gây ồn bị cắt giờ ra chơi, nên hành vi mất trật tự giảm dần, đó là phạt âm tính.

Học qua quan sát

Con người có thể học hành vi mà không cần trực tiếp nhận thưởng hay phạt, chỉ bằng cách quan sát người khác. Albert Bandura gọi đây là học tập qua quan sát. Hành vi thấy ở bạn bè, người lớn hay hình mẫu trên truyền thông dễ được bắt chước, nhất là khi người thực hiện được khen hoặc không bị phạt.

Trong thí nghiệm Bobo doll, Bandura cho trẻ xem người lớn dùng búa đánh búp bê. Khi được tiếp xúc với búp bê sau đó, nhiều em tái hiện chính xác hành vi bạo lực đã thấy.

Cơ chế này cũng mang tính tích cực. Một học sinh nhút nhát thấy bạn cùng lớp hay phát biểu và được cô khen; dù trước đó chưa từng giơ tay, em bắt đầu thử phát biểu trong tiết sau.

Điều gì chi phối hành vi của một người?

Hành vi của một người chịu tác động từ ba nhóm yếu tố: sinh học, tâm lý và xã hội. Biết được chúng giúp bạn hiểu vì sao cùng một tình huống, mỗi người lại phản ứng một kiểu.

Yếu tố sinh học gồm di truyền, hormone và hoạt động của não bộ, hệ thần kinh. Khi căng thẳng kéo dài, hormone cortisol tăng có thể khiến một người sinh ra hành vi né tránh thay vì đối diện vấn đề.

Yếu tố tâm lý gồm động lực, niềm tin, nhận thức và trải nghiệm cá nhân. Chẳng hạn, người có lòng tự trọng thấp thường tránh đối đầu khi tranh luận, dù họ có lý lẽ riêng.

Yếu tố xã hội đến từ gia đình, văn hóa, chuẩn mực cộng đồng và áp lực từ nhóm. Hai thí nghiệm kinh điển cho thấy sức ép này mạnh đến đâu. Thí nghiệm Milgram (1963) cho thấy dưới áp lực của người có thẩm quyền, người bình thường có thể thực hiện hành vi gây hại cho người khác. Thí nghiệm Asch (1951) cho thấy nhiều người sẵn sàng nói sai sự thật hiển nhiên chỉ để hòa theo số đông. Dù vậy, vẫn có những người chọn phản kháng, giữ quan điểm riêng thay vì chạy theo nhóm.

Nhận diện kiểu hành vi với mô hình DISC

DISC là công cụ giúp bạn nhận diện xu hướng hành vi của một người tại một thời điểm, thông qua quan sát cách họ ứng xử. Mô hình này không đo toàn bộ tính cách bất biến của con người, mà phản ánh xu hướng hành vi trong một môi trường cụ thể, và xu hướng ấy có thể thay đổi theo thời gian. DISC cũng là một trong các mô hình tính cách phổ biến được dùng rộng rãi trong tuyển dụng và quản lý.

Theo mô hình này, xu hướng hành vi của mỗi người nằm trong bốn nhóm tính cách DISC:

• D (Dominance, Sự thống trị): quyết đoán, thích kiểm soát, hướng đến kết quả. Người nhóm D nói nhanh, đi thẳng vào vấn đề.
• I (Influence, Sự ảnh hưởng): cởi mở, nhiệt tình, giỏi kết nối. Người nhóm I thích trò chuyện và truyền cảm hứng.
• S (Steadiness, Sự kiên định): điềm tĩnh, kiên nhẫn, coi trọng sự ổn định. Người nhóm S lắng nghe nhiều, ngại thay đổi đột ngột.
• C (Compliance, Sự tuân thủ): cẩn thận, logic, chú trọng chi tiết và quy chuẩn. Người nhóm C cần dữ liệu và thời gian để quyết định.

Thông thường, bạn sẽ trải qua khoảng 24 đến 28 câu trắc nghiệm tính cách DISC để biết mình thuộc nhóm nào. Khi kết hợp các xu hướng, DISC còn được chi tiết hóa thành 15 kiểu tính cách khác nhau.

Cách ứng xử với từng nhóm

Nhận ra nhóm hành vi của người đối diện giúp bạn chọn cách giao tiếp ít va chạm hơn.

• Với người nhóm D: nói ngắn gọn, tập trung vào kết quả và lựa chọn, tránh vòng vo.
• Với người nhóm I: giữ không khí cởi mở, ghi nhận ý tưởng của họ, dành chỗ cho trao đổi.
• Với người nhóm S: đi chậm, giải thích rõ lý do thay đổi, trấn an về sự ổn định.
• Với người nhóm C: chuẩn bị dữ liệu, trả lời cụ thể, cho họ thời gian cân nhắc.

Hiểu hành vi để làm gì?

Hiểu cách phân loại hành vi có ích trong nhiều tình huống thực tế, từ quản lý đội nhóm đến giao tiếp hằng ngày và hỗ trợ sức khỏe tâm thần.

Trong quản lý nhân sự

Khi quản lý nhân sự, bạn có thể dựa vào xu hướng hành vi để phân công vai trò và xây dựng nhóm:

1. Giao cho nhân viên vai trò phù hợp với tính cách. Nếu công việc buộc họ thể hiện trái với con người thật, họ dễ căng thẳng và bất mãn.
2. Xác định mỗi người thuộc nhóm hành vi nào, rồi giao việc phát huy tối đa thế mạnh của họ.
3. Tránh xếp hai người cùng nhóm D vào chung một dự án, vì cả hai đều muốn giữ vai trò dẫn dắt.
4. Khi tuyển người mới, ngoài kỹ năng và kinh nghiệm, dùng đánh giá DISC để xem ứng viên có dễ hợp tác với đội hiện tại hay không, trong trường hợp cả nhóm đã cùng làm DISC.

Trong giao tiếp hằng ngày

Ngoài công việc, đọc vị hành vi giúp các mối quan hệ bớt hiểu lầm. Khi biết một người bạn thuộc nhóm điềm tĩnh, ngại thay đổi, bạn sẽ báo trước thay vì đặt họ vào tình huống gấp. Khi làm việc với người thiên về chi tiết, bạn chuẩn bị thông tin đầy đủ thay vì chỉ nói chung chung. Những điều chỉnh nhỏ này giúp đôi bên thấy được tôn trọng.

Trong hỗ trợ sức khỏe tâm thần

Phân loại hành vi còn được ứng dụng trong trị liệu. Phân tích hành vi ứng dụng (Applied Behavior Analysis, ABA) chia hành vi thành các bước nhỏ và dùng tăng cường có hệ thống để giúp trẻ rối loạn phổ tự kỷ cải thiện kỹ năng xã hội, giao tiếp và thích nghi.

Một ví dụ khác là chương trình cai nghiện nicotine. Mỗi ngày vượt qua không hút thuốc, người tham gia được ghi nhận bằng một mốc thành tựu kèm lời khen hoặc phần thưởng nhỏ. Dần dần, các tăng cường tích cực này giúp hình thành chuỗi hành vi mới như uống nước hay tập thở sâu để thay cho việc hút thuốc khi cơn thèm xuất hiện.

Hiểu hành vi không nhằm gắn nhãn cố định cho một người, mà để bạn đoán được phần nào cách họ phản ứng và chọn cách đối xử phù hợp. Càng nhìn hành vi theo bối cảnh và cách nó hình thành, bạn càng linh hoạt hơn trong công việc lẫn các mối quan hệ.