Mục lục
Thùy chẩm nằm ở đâu, xử lý màu sắc, hình dạng, chuyển động ra sao và dấu hiệu nào cho thấy chức năng thị giác của não bị ảnh hưởng. Đọc ngay.
Mục lục
Bạn nhìn thấy dòng chữ này nhờ đôi mắt, nhưng việc nhận ra đó là chữ, có màu gì và nằm ở đâu trên màn hình lại do thùy chẩm phía sau đầu đảm nhận. Vùng não này giải mã gần như toàn bộ tín hiệu ánh sáng mà mắt gửi về, nên chỉ một tổn thương nhỏ tại đây cũng có thể khiến người bệnh mất một góc tầm nhìn dù mắt vẫn khỏe. Nhiều người nhầm các triệu chứng ấy với bệnh ở mắt nên chỉ đi đổi kính, trong khi một số trường hợp như đột quỵ cần được xử trí ngay trong vài giờ. Khi hiểu cách thùy chẩm vận hành, bạn sẽ nhận ra sớm những thay đổi bất thường về thị giác, biết lúc nào cần đi khám chuyên khoa và chủ động bảo vệ đôi mắt cùng bộ não của mình mỗi ngày.
Thùy chẩm (tiếng Anh: Occipital lobe) là một trong bốn thùy chính của vỏ đại não, nằm ở phần sau cùng của não bộ. Thùy chẩm chiếm khoảng 18% thể tích vỏ não và chứa phần lớn vỏ não thị giác, nơi tín hiệu từ mắt được giải mã thành hình ảnh có màu sắc, đường nét và chuyển động.
Mỗi bán cầu đại não có một thùy chẩm, vì vậy não người có hai thùy chẩm đối xứng nhau qua khe liên bán cầu. So với thùy trán, thùy đỉnh và thùy thái dương, thùy chẩm có kích thước nhỏ hơn nhưng mạng lưới tế bào thần kinh thị giác tại đây lại rất dày đặc. Bên cạnh nhiệm vụ xử lý hình ảnh, vùng não này còn phối hợp với các thùy lân cận để nhận diện khuôn mặt, đọc chữ và lưu giữ ký ức thị giác.

Thùy chẩm của não bộ nằm ở phần sau cùng của đại não, ngay bên dưới xương chẩm phía sau đầu. Thùy này nằm sau thùy đỉnh và thùy thái dương, phía trên tiểu não, đồng thời được ngăn cách với tiểu não bởi lều tiểu não, một nếp màng cứng nằm ngang.
Để dễ hình dung thùy chẩm ở đâu, bạn đặt tay lên phần u nhô phía sau đầu, ngay trên gáy. Ngay dưới lớp xương ở khu vực đó là vỏ não thị giác, và phần nhô ra sau cùng của mỗi thùy được gọi là cực chẩm. Một vài mốc giải phẫu giúp xác định ranh giới của thùy chẩm như sau:
Ở mặt ngoài, thùy chẩm không có ranh giới thật rõ với các thùy bên cạnh và luôn trao đổi thông tin với chúng. Vì vậy, các nhà giải phẫu thường dựa vào hệ thống rãnh và hồi trên bề mặt để xác định từng vùng cụ thể.
Bề mặt thùy chẩm gồm nhiều nếp lồi gọi là hồi, xen kẽ với các nếp lõm gọi là rãnh. Cách sắp xếp này giúp tăng diện tích vỏ não mà không làm tăng kích thước hộp sọ, nhờ đó vùng não nhỏ này chứa được lượng lớn tế bào thần kinh thị giác.
Ở mặt ngoài, rãnh chẩm ngang và rãnh chẩm bên chia bề mặt thùy thành các hồi chẩm trên, giữa và dưới, cùng hội tụ về phía cực chẩm. Ở mặt trong, rãnh cựa chạy từ rãnh đỉnh chẩm ra tới cực chẩm và chia vùng này thành hai phần rõ rệt. Phía trên rãnh cựa là hồi chêm, phía dưới là hồi lưỡi, còn hồi thoi nằm bên dưới hồi lưỡi và kéo dài sang thùy thái dương. Hồi thoi tham gia nhận diện khuôn mặt và chữ viết, nên tổn thương ở đây thường làm người bệnh khó nhận ra người quen.
Thùy chẩm não bộ được nuôi dưỡng chủ yếu bởi động mạch não sau, nhánh tận của hệ động mạch đốt sống thân nền. Khi động mạch này bị tắc, vùng vỏ não thị giác ở bên tương ứng bị thiếu máu và người bệnh thường mất một nửa thị trường ở cả hai mắt.
Riêng cực chẩm, nơi xử lý vùng nhìn trung tâm, có thể nhận thêm máu từ nhánh của động mạch não giữa. Nhờ nguồn máu kép này, một số người bị tắc động mạch não sau vẫn giữ được thị lực ở điểm nhìn trung tâm, hiện tượng y văn gọi là bảo tồn hoàng điểm. Bác sĩ vì thế luôn đo thị trường kỹ lưỡng khi nghi ngờ tổn thương vùng sau của não.
Thùy chẩm và xương chẩm thường bị nhầm lẫn vì cùng nằm ở phía sau đầu và có tên gọi gần giống nhau. Thực tế, thùy chẩm là mô não, còn xương chẩm là xương hộp sọ bao bọc bên ngoài để bảo vệ thùy chẩm và tiểu não.
| Tiêu chí | Thùy chẩm | Xương chẩm |
|---|---|---|
| Bản chất | Một thùy của vỏ đại não | Một trong tám xương tạo nên hộp sọ |
| Vị trí | Phần sau cùng của đại não, phía trên tiểu não | Phần sau và dưới của hộp sọ, có lỗ chẩm lớn cho tủy sống đi qua |
| Chức năng | Tiếp nhận và xử lý thông tin thị giác | Bảo vệ não bộ, tạo điểm bám cho các cơ vùng cổ gáy |
| Tổn thương thường gặp | Đột quỵ, chấn thương, khối u, động kinh | Nứt hoặc vỡ xương do va đập mạnh vùng sau đầu |
| Biểu hiện điển hình | Mất thị trường, ảo giác thị giác, khó nhận diện đồ vật | Đau sau đầu, rối loạn ý thức, chảy dịch trong từ tai hoặc mũi |
Thùy chẩm có chức năng tiếp nhận tín hiệu thị giác từ mắt rồi giải mã thành hình ảnh có ý nghĩa gồm đường nét, màu sắc, độ sáng, chuyển động và chiều sâu. Sau đó, thông tin được chuyển sang thùy thái dương để nhận biết vật thể và sang thùy đỉnh để định vị trong không gian.
Muốn hiểu thùy chẩm có tác dụng gì, bạn có thể ví mắt như ống kính máy ảnh, chỉ thu nhận ánh sáng ở dạng thô. Công đoạn dựng hình, tức là ghép màu sắc, đường nét và chuyển động thành một khung cảnh trọn vẹn, lại diễn ra ở vùng não phía sau đầu.
Mắt chỉ là cửa ngõ thu nhận ánh sáng, còn thùy chẩm mới là nơi biến ánh sáng thành hình ảnh. Vì vậy, một người có đôi mắt khỏe mạnh vẫn có thể nhìn không rõ nếu vùng não này bị tổn thương.
Hành trình của tín hiệu thị giác diễn ra theo một chuỗi liên tục. Ánh sáng đi vào mắt được các tế bào cảm quang ở võng mạc chuyển thành tín hiệu điện, sau đó đi theo dây thần kinh thị giác, qua giao thoa thị giác và dải thị giác rồi dừng ở thể gối ngoài thuộc đồi thị. Từ đây, các bó sợi gọi là tia thị giác mang tín hiệu về vỏ não thùy chẩm. Một điểm thú vị là nửa thị trường bên phải của cả hai mắt được xử lý ở bán cầu trái và ngược lại.
Vỏ não thị giác sơ cấp, còn gọi là V1 hoặc vùng Brodmann 17, nằm quanh rãnh cựa. Đây là vùng vỏ não nhận tín hiệu trực tiếp từ đồi thị. Các tế bào thần kinh ở V1 phản ứng với những đặc điểm rất cơ bản như cạnh, góc nghiêng của đường thẳng và độ tương phản. Vùng nhìn trung tâm chiếm diện tích ở V1 lớn hơn hẳn vùng nhìn ngoại vi, nhờ vậy bạn đọc được chữ nhỏ ngay tại điểm mình đang nhìn.
Sau V1, thông tin đi tới các vùng thị giác liên hợp như V2, V3 và V4. Vùng V4 được xem là có vai trò quan trọng trong cảm nhận màu sắc và hình dạng. Nhờ vậy bạn vẫn thấy quả chuối màu vàng dù dưới đèn trắng hay ánh hoàng hôn. Khi vùng này tổn thương, có người thấy thế giới gần như chỉ còn sắc xám.
Vùng V5, còn gọi là MT, nằm ở chỗ tiếp giáp giữa thùy chẩm và thùy thái dương, chuyên xử lý hướng và tốc độ chuyển động. Nhờ đó bạn ước lượng được quả bóng đang bay tới nhanh hay chậm. Tổn thương vùng này rất hiếm, khi đó người bệnh có thể thấy chuyển động như chuỗi ảnh tĩnh rời rạc.
Từ thùy chẩm, một dòng thông tin đi xuống phía dưới tới thùy thái dương, thường được gọi là luồng bụng. Luồng này trả lời câu hỏi vật đang nhìn thấy là gì, giúp bạn nhận ra đồ vật, chữ viết và khuôn mặt người quen.
Một dòng thông tin khác đi lên phía trên tới thùy đỉnh, gọi là luồng lưng. Luồng này cho biết vật nằm ở vị trí nào, cách bạn bao xa và đang di chuyển theo hướng nào. Nhờ luồng lưng, bạn với tay cầm chiếc cốc mà không làm đổ.
Thùy chẩm ở người mù vẫn hoạt động, nhưng mức độ và cách hoạt động phụ thuộc vào thời điểm mất thị lực. Ở người mù bẩm sinh, vỏ não thị giác được tái sử dụng mạnh cho xúc giác, thính giác và ngôn ngữ, còn ở người mất thị lực khi trưởng thành thì thay đổi ít hơn.
Các nghiên cứu hình ảnh học thần kinh cho thấy vỏ não thị giác của người mù bẩm sinh hoạt động rõ khi họ đọc chữ nổi Braille bằng đầu ngón tay, định vị âm thanh hoặc xử lý câu nói. Bộ não lúc này tự tổ chức lại và giao cho thùy chẩm những nhiệm vụ không liên quan đến ánh sáng. Hiện tượng này là ví dụ rõ về tính mềm dẻo thần kinh, tức khả năng não thích nghi khi thiếu một giác quan.
Khi thị lực mất đi sau thời gian não đã quen xử lý hình ảnh, thùy chẩm vẫn phản ứng với âm thanh và xúc giác nhưng ở mức thấp hơn. Nhiều người trong nhóm này vẫn giữ được khả năng hình dung hình ảnh trong đầu, nhờ đó họ nhận biết không gian xung quanh qua việc chạm và lắng nghe. Chương trình phục hồi chức năng bắt đầu sớm giúp não tận dụng tốt hơn khả năng thích nghi này.
Dấu hiệu tổn thương thùy chẩm thường liên quan đến thị giác: Mất một phần thị trường, thấy ánh sáng hoặc hình ảnh không có thật, khó nhận diện đồ vật, màu sắc hoặc khó đọc chữ. Mức độ phụ thuộc vào vị trí và kích thước tổn thương, có thể xuất hiện đột ngột hoặc tiến triển từ từ.
Nhiều người cho rằng nhìn mờ hay mất góc nhìn luôn là do cận thị, loạn thị hay bệnh ở mắt. Thực tế có những trường hợp mắt hoàn toàn bình thường, còn vấn đề nằm ở việc não không giải mã được tín hiệu mắt gửi về.
Đột quỵ là nguyên nhân thường gặp, đặc biệt khi tắc động mạch não sau. Ngoài ra, thùy chẩm có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều nhóm bệnh lý khác nhau:
Nếu một người đột ngột mất thị lực một bên hay cả hai bên, nhìn đôi, kèm méo miệng, yếu tay chân, nói khó hoặc đau đầu dữ dội, hãy gọi cấp cứu 115 ngay. Đây có thể là dấu hiệu đột quỵ cần xử trí sớm để hạn chế di chứng. Với những thay đổi diễn ra từ từ, bạn nên khám chuyên khoa mắt và thần kinh để xác định nguyên nhân.
Thùy chẩm cung cấp dữ liệu thị giác cho các vùng não khác khi bạn tưởng tượng, xoay hình khối trong đầu hay giải câu đố hình. Trong những hoạt động này, vỏ não thị giác phối hợp với thùy đỉnh, thùy trán và cả hai bán cầu để dựng nên hình ảnh mà mắt không trực tiếp nhìn thấy.
Các nghiên cứu hình ảnh học thần kinh cho thấy khi một người tưởng tượng ra hình ảnh, một phần vỏ não thị giác cũng hoạt động dù mắt không nhìn vật thật. Mức độ hình dung rõ nét lại khác nhau ở mỗi người.
Nhiều người làm thiết kế hay kiến trúc quen sắp xếp thông tin theo hình ảnh, năng lực này gần với trí thông minh không gian trong thuyết đa trí tuệ của Howard Gardner. Theo lý thuyết bán cầu não, bán cầu phải thường được gắn với nhận diện không gian và khuôn mặt, nhưng trong thực tế hai bán cầu luôn phối hợp.
Bác sĩ kiểm tra chức năng thị giác của thùy chẩm bằng cách kết hợp khám mắt, đo thị trường, chụp MRI hoặc CT và trong một số trường hợp là đo hoạt động điện của não. Mỗi phương pháp trả lời một câu hỏi khác nhau, giúp xác định vấn đề nằm ở mắt hay ở não.
| Phương pháp | Mục đích kiểm tra | Giá trị |
|---|---|---|
| Đo thị trường | Tìm vùng tầm nhìn bị khuyết ở từng mắt | Hình dạng vùng khuyết gợi ý vị trí tổn thương trên đường dẫn truyền thị giác |
| Chụp cộng hưởng từ (MRI) | Quan sát chi tiết cấu trúc mô não | Phát hiện nhồi máu não, khối u, tổn thương nhỏ mà CT có thể bỏ sót |
| Chụp cắt lớp vi tính (CT) | Ghi hình nhanh vùng đầu | Hữu ích trong cấp cứu, đặc biệt khi nghi chảy máu não hoặc chấn thương |
| Điện não đồ, điện thế gợi thị giác | Ghi hoạt động điện của não khi nghỉ hoặc khi nhìn kích thích | Hỗ trợ đánh giá cơn động kinh và tốc độ dẫn truyền tín hiệu thị giác |
| Chụp PET | Đánh giá hoạt động chuyển hóa của mô não | Hỗ trợ phát hiện bệnh thoái hóa như teo vỏ não phía sau khi MRI chưa thấy rõ |
| Đánh giá tâm lý thần kinh | Kiểm tra khả năng nhận diện đồ vật, khuôn mặt, đọc chữ và định hướng không gian | Đo mức ảnh hưởng của tổn thương lên sinh hoạt hằng ngày |
Bác sĩ cũng đo thị lực và khám đáy mắt để loại trừ nguyên nhân tại mắt. Sau khi mắt được xác định bình thường, các kỹ thuật hình ảnh thần kinh mới giúp khoanh vùng tổn thương ở não.
Nhìn mờ do tật khúc xạ sẽ cải thiện khi đeo kính đúng độ, còn khuyết thị trường do tổn thương thùy chẩm thì không. Đây là dấu hiệu đơn giản giúp bạn biết lúc nào cần khám chuyên khoa thần kinh.
Các bài trắc nghiệm hình ảnh hay test thị giác trên mạng chỉ giúp bạn khám phá thói quen tư duy không gian của bản thân. Những bài này không có giá trị y khoa và không thay thế được các kỹ thuật chụp hình ảnh thần kinh.
Cách chăm sóc thùy chẩm và đôi mắt mỗi ngày là cho mắt nghỉ đều đặn, làm việc dưới ánh sáng phù hợp, ngủ đủ, bảo vệ đầu khỏi chấn thương và kiểm soát các yếu tố nguy cơ đột quỵ. Những thói quen này hỗ trợ sức khỏe chung, không thay thế việc khám định kỳ.
Xương chẩm nằm ở phần sau và dưới của hộp sọ, tạo nên nền sọ sau. Xương này có lỗ chẩm lớn để tủy sống nối với hành não, đồng thời khớp với hai xương đỉnh, hai xương thái dương, xương bướm và đốt đội. Xương chẩm che phủ và bảo vệ thùy chẩm cùng tiểu não.
Thùy chẩm là thùy não chính xử lý thị giác, giải mã màu sắc, hình dạng, độ sâu và chuyển động. Sau đó, thùy thái dương giúp nhận diện vật thể và khuôn mặt, còn thùy đỉnh giúp định vị không gian. Vì vậy, tổn thương ở cả ba thùy đều có thể làm rối loạn thị giác.
Vỡ xương chẩm là chấn thương nguy hiểm vì xương này nằm sát thân não, tiểu não, tủy sống và các mạch máu lớn. Người bệnh có thể bị dập não, tụ máu nội sọ hoặc rò dịch não tủy. Khi có lơ mơ, nôn nhiều, co giật hay chảy dịch trong từ tai, mũi, cần gọi 115 ngay.
Mù vỏ não là tình trạng mất thị lực do tổn thương thùy chẩm ở cả hai bán cầu, trong khi mắt và thần kinh thị giác vẫn bình thường. Phản xạ đồng tử thường còn giữ được. Một số người không nhận ra mình đã mất thị lực, hiện tượng được y văn gọi là hội chứng Anton.
Khả năng hồi phục sau tổn thương thùy chẩm phụ thuộc vào nguyên nhân, kích thước vùng tổn thương và thời điểm được điều trị. Một số người cải thiện một phần thị trường trong vài tháng đầu, số khác cần tập phục hồi chức năng để học cách bù trừ như đảo mắt quét về phía bị khuyết.
Thùy chẩm chỉ chiếm một phần nhỏ của vỏ não nhưng quyết định cách bạn nhìn thấy màu sắc, đường nét, khoảng cách và chuyển động của thế giới xung quanh. Khi vùng não này gặp vấn đề, đôi mắt vẫn có thể khỏe mạnh, vì vậy những thay đổi như mất góc nhìn, chớp sáng bất thường hay khó đọc chữ cần được khám sớm thay vì chỉ đổi kính.
Bên cạnh việc chăm sóc sức khỏe não bộ, hiểu cách mình xử lý hình ảnh và thông tin còn giúp bạn chọn phương pháp học tập, làm việc phù hợp hơn.
Nội dung bài viết mang tính tham khảo và không thay thế tư vấn, thăm khám của bác sĩ. Kết quả trắc nghiệm không dùng để đánh giá sức khỏe não bộ.

Helen biên soạn nội dung cho tracnghiemtinhcach.vn, tập trung vào mô hình DISC, phong cách giao tiếp và sự khác biệt trong cách làm việc. Các bài viết hướng đến việc trình bày kiến thức bằng ngôn ngữ dễ hiểu, giúp người đọc liên hệ với những tình huống trong công việc và cuộc sống.
Xem trang tác giảĐừng để Tiềm năng của bạn bị ẩn giấu!
Hãy làm bài kiểm tra DISC hôm nay và khám phá phiên bản độc đáo của 'BẠN', với những hiểu biết sâu sắc về tính cách và tiềm năng thực sự của bạn.

Thể hiện những hành vi và ham muốn bản năng của bạn.
Hiển thị xu hướng hành vi bạn nghĩ nên thể hiện trong các tình huống cụ thể.
Có thể bạn sẽ quan tâm
Thùy thái dương là gì, nằm ở đâu, gồm những cấu trúc nào và có chức năng gì với thính giác, ngôn ngữ, trí nhớ, cảm xúc. Đọc ngay.
Thùy trán là gì, nằm ở đâu và có tác dụng gì? Tìm hiểu chức năng điều hành, vùng Broca, ảnh hưởng khi tổn thương và 6 cách rèn luyện.
Thùy não là gì, cấu trúc vỏ đại não, chức năng thùy trán, đỉnh, thái dương, chẩm, thùy đảo và khi nào cần đi khám. Đọc ngay.